Diyarbakır'daki Şeyh Kasım Medresesi mülkiyet sorunu nedeniyle restore edilemiyor

Diyarbakır'ın Çınar ilçesine bağlı Altunakar (eski adıyla Güzelşeyh) Mahallesi'nde yer alan Osmanlı dönemi ilim merkezi Şeyh Kasım Medresesi ve üzerine sonradan inşa edilen tarihi kasır, büyük oranda tahrip olmuş durumda. Dicle Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. İrfan Yıldız, yapının rölöve, restitüsyon ve restorasyon projelerinin hazır olmasına rağmen, yapının özel mülkiyete ait olması ve birden fazla mirasçısının bulunması nedeniyle onarım çalışmalarının başlatılamadığını belirtti.

Bölgenin önemli turizm rotaları üzerinde konumlanan tarihi yapı topluluğu, hem dini hem de sivil mimari özelliklerini bir arada barındırması bakımından kültürel miras açısından kritik bir değer taşıyor. Yüzyıllar boyunca çok sayıda alim ve müderrisin yetiştiği medrese bölümü zamanla büyük tahribata uğrarken, 1900'lü yılların başında Şeyh Kasım'ın oğlu Şeyh Nimetullah tarafından ailesinin ikamet etmesi amacıyla yaptırılan üst kat kasrın büyük bir kısmı halen ayakta bulunuyor.

Yapının kesin inşa tarihini belgeleyen bir kitabeye henüz ulaşılamasa da arşiv kayıtları ve bölgedeki yazma eserler tarihsel süreç hakkında bilgi sunuyor. Prof. Dr. Yıldız, 2012-2013 yıllarında yürütülen yüzey araştırmaları sırasında ulaşılan bir el yazması eserde, bir kitabın Hicri 1288 (Miladi 1871) yılında medreseye vakfedildiğinin kaydedildiğini ifade etti. Ayrıca Osmanlı arşivlerindeki 1855 tarihli bir belge, medresenin 1850'li yıllardan daha erken bir dönemde inşa edildiğini kanıtlıyor.

Bölgedeki sözlü tarihe göre Şeyh Hasani Nurani (Hasane Aktepe) olarak bilinen alimin de bu medresede yetiştiği ifade ediliyor. Bu bilginin doğrulanması durumunda yapının kuruluş tarihinin çok daha eski dönemlere uzanabileceği değerlendiriliyor. Medresenin üzerindeki kasrın inşasında Mardin'den davet edilen Süryani ustaların ve dönemin mimarı Sarkis Lole'nin çalıştığı, yapıda Mardin ekolüne özgü bitkisel motifli taş süslemelerin bulunduğu kaydedildi.

Medresenin mimari planı, ortada bir koridor veya eyvan niteliğinde giriş bölümünün bulunduğu ve bu bölümün iki yanında talebe odalarının yer aldığı bir düzeni işaret ediyor. Kasrın cephesinde ise Mardin ve Midyat çevresindeki tarihi yapılarda görülen karakteristik Mardin taşı kullanımı ve nitelikli taş işçiliği dikkat çekiyor.