Ayna moleküllerin üç boyutlu dizilimi ilaçların etkisini değiştirebiliyor

Biruni Üniversitesi Mühendislik ve Doğa Bilimleri Fakültesi Kimya Mühendisliği Bölümü Dr. Öğr. Üyesi Sezen Alsancak Koca, moleküllerin kimyasal bileşimlerinin yanı sıra atomlarının üç boyutlu yerleşiminin de biyolojik süreçlerde belirleyici olduğunu ifade etti. Koca, birbirinin ayna görüntüsü olan moleküllerin vücutta farklı etkiler gösterebileceğini ve bu durumun ilaçların etkinliği ile güvenliği açısından kritik önem taşıdığını vurguladı.

İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi tarafından 7 Ekim'de açıklanan 2026 Nobel Kimya Ödülü, asimetrik organik sentezde doğrusal olmayan etkilerin ve otokatalizin keşfi alanındaki çalışmaları nedeniyle Fransız kimyager Henri B. Kagan ve Japon bilim insanı Kenso Soai'ye verildi. Ödül, birbirinin ayna görüntüsü olan moleküllerden birinin nasıl baskın hale gelebildiğini gösteren bilimsel gelişmeleri kapsıyor.

Ayna moleküllerin yapısını sağ ve sol el örneğiyle açıklayan Alsancak Koca, ellerin aynı sayıda parmağa sahip olmasına rağmen üst üste konulduğunda birbirleriyle tam olarak örtüşmediğini, moleküllerde de benzer bir durumun yaşandığını belirtti. Vücuttaki enzim ve reseptörlerin de üç boyutlu yapılara sahip olması nedeniyle, bir molekülün iki ayna biçiminin vücut tarafından farklı şekilde tanınabildiğini aktardı.

Moleküler yapı farklarının sonuçlarını değerlendiren Koca, bir biçimin istenen etkiyi gösterirken diğerinin etkisiz kalabileceğini veya istenmeyen sonuçlara yol açabileceğini söyledi. Ancak her molekül için bir biçimin yararlı, diğerinin zararlı olduğu şeklinde bir genelleme yapılamayacağını uyardı.

İlaçlardan örnek veren Alsancak Koca, ibuprofenin ağrı ve iltihap azaltıcı etkisinin molekülün tek bir biçiminden kaynaklandığını, diğer biçimin ise bir kısmının vücutta etkin biçime dönüşebildiğini belirtti. Ayrıca, geçmişte hamilelikte kullanılan talidomid ilacının iki biçiminin vücut içinde birbirine dönüşebilmesi nedeniyle bebeklerde ağır doğumsal anomalilere yol açtığını hatırlattı.